Anasayfa>>Makale>> Kuşlar, Termaller ve Soaring

Kuşlar,Termaller ve Yelken Uçuşu


Termalle dairesel uçan fırtına kuşları.

Neden kuş sürüleri daire halinde uçup,aynı yerde dönüp dururlar? Bu davranış nedeni termal diye adlandırılan hava hareketidir.Termaller, sıcak havanın yerden gökyüzüne doğru yükselmesidir.Kuşlar,sarmal bir daire çizerek bu yükselen hava sütunları içinde uçarak ,hava akımlarına " otururlar ” ve çok ufak bir enerji harcaması ile yüksek irtifalara tırmanırlar. Kartal ,şahin gibi yalnız kuşlar,genellikle av arama sürelerini termalleri kullanarak uzatırlar.Sürü halinde uçan sosyal kuşlar ise termalleri irtifa kazanmak ve göç menzillerini uzatmak için kullanırlar.Termale oturan düzinelerce veya yüzlerce kuşun görünümü ,çaydanlıkta kaynayan suya benzetilir ve ingilizcede, termalle daireler halinde yükselen kuş sürülerine bazen “kaynıyorlar “ denir.

Termallerin avantajlarını kullanmak sadece hayvanlar alemine özgü değildir,planör pilotları da irtifa kullanmak için bu avantajı kullanırlar.

Termaller arazideki farklılıklar veya yapılaşma gibi nedenlerle toprağa yakın havanın düzensiz ısınmasından kaynaklanır.Termaller özellikle tepe yakınlarında ,örneğin güneşin bir yamacı ısıtması ve arka yamacın gölgede kalması gibi durumlarda görülür.Arazinin güneşli tarafı güneşin sıcaklığını alarak üstündeki havayı ısıtır,oysa gölgeli taraf ve üstündeki hava serin kalır.Binalar da sıcağı emerek aynı etkiyi yapar.Bu ısı farkları konveksiyon yaratıp, havanın dolaşıma başlamasını sağlar.

 
Termal uçuş için ipuçları
Thermals and Clouds
 
 
 

Sıcak havanın yoğunluğu düşük olduğundan yükselmeye başlar,bu arada termallerin bilinen yukarı akımlarını yaratır.Hava yüksek irtifada daha soğuk olduğundan,yükselen sıcak hava kütlesi dereceli olarak soğumaya başlar, ısı eşitlenincede yükselme durur.Bu soğumuş hava kütlesi,güneş tarafından ısıtılmamış tepenin gölge yamacına inmeye başlar.Özetle,ısınan toprak üzerindeki hava ısınıp yükselerek çekilir ve bu süreç konveksiyon trafiği ile devam eder.Kasırgaları yaratan konvektif hava akımları da aynı şekilde oluşur.


Termalleri yaratan konvektif hava akımlarının oluşumu

Termallere genellikle sabah ve öğle öncesinde rastlanır.Bu hava akımları ,gece soğumuş havanın güneşin doğuşuyla yavaş yavaş ısınması ile oluşmaya başlar. Termal hava akımları güneşin gökyüzüne yükselmesi ve sıcağın artması ile şiddetlenir.Öğleden sonra ve akşam saatlerinde güneşin alçalması ile konvektif akımlar şiddetini kaybeder ve termaller biter.

Yapısal olarak değişik fakat oluşum süreci aynı iki ana tip termal vardır.Sütun tipli termaller yerde şekillenir ve göke doğru uzanan devamlı yükselen havadan oluşur.Toz, yaprak gibi cisimleri içine çekerse yerde bulunan bir gözlemci bu tip küçük hortuma benzer termalleri görebilir.

Termallerin konumunu tanımlamak için diğer bilinen bir metod da bulutları gözlemlemektir.Yükselen termal sütun içindeki soğuyan havanın içindeki su buharı bazen kümülüs bulutu gibi yoğuşur. Oluşmaya başlamış veya oluşmuş bir kümülüs bulut ,termalin varlığına iyi bir kanıttır.


Termalleri yaratan konvektif hava akımlarının oluşumu


Termal şiddetini etkileyen arazi ve bulut tipleri

İkinci tip termal ise halka-girdap (vortex-ring) veya baloncuk olarak tanımlanabilir.Bu çeşit termaller de yerde oluşur fakat genellikle bağımsız,sıcak hava taşıyan balon gibi yerden ayrılır.Atmosfer basıncının azalması ile bu balon yükseldikçe gelişir ve basınç farkı çok büyüyünce yokolur.Bu tür termali yerden ayrıldıktan sonra gözlemlemek zordur ama altında yeni bir sütun termalin oluşmaya başlaması, yukarıda bir termal balonun olabileceğini gösterebilir.

Termallere bağlı olarak ,ilgili atmosfer olgusuna meyil süzülmesi (slope soaring) veya yamaç süzülmesi (ridge soaring) adı verilir.Rüzgar, tepe veya büyük bir yapı gibi engellere yaklaşınca hava yukarı doğru sapar.Bu sapan hava akımı içinde uçan bir kuş veya planör de küçük bir çaba ile yüksek irtifalara taşınır.Bu artan rüzgarlar ,tepe ve zirve ,bina grupları ,koruluklar veya geniş okyanus dalgaları dahil çeşitli engeller tarafından yaratılır.Eğer rüzgar yeterli şiddette ise sapan hava onlar veya yüzlerce feet irtifaya yükselir.


Yamaca çarparak yükselen hava akımı ve yelken uçuşu

Pelikan gibi kuşlar genellikle bir tepe veya binaya doğru uçup sapan hava akımının kendilerini engelin üstüne taşımaları için yamaç süzülmesinin avantajlarından yararlanırlar.Diğer yönden, küçük alçak irtifa kuşlarının yamaç süzülmesi yaptığına daha sık rastlarız.Büyük süzülen kuşlar için yerden binlerce feet yukarıya yükselen termaller çekicidir, yamaç süzülmesi alçak irtifayla sınırlı olduğu için bu kuşlar burada seyrek görülür.Pilotlar ve uzaktan kumandalı uçak uçuranlar havada kalma sınırlarını uzatmak için yamaç süzülmesi avantajlarını kullanırlar.Bu pilotlar da yamacın rüzgarüstü tarafında ileri geri uçarak dalgaya binen sörfçü gibi bunu yaparlar.Pilotlar, hava akımından doğru zamanda çıkmak konusunda ve de yamacın diğer yüzündeki planörü alçak irtifaya çekecek aşağı akımlara karşı dikkatli olmalıdır.Benzer türde süzülmenin geniş ölçeklisi dağ dalgası süzülmesi olarak adlandırılır.Dağ dalgası, şiddetli rüzgarın dağlara dik açıyla esmesi sonucu meydana gelen bir olgudur. Bu rüzgar dağların ,tepelerin yamaçların üstünden aşıp rüzgaraltı yamaçtan yere veya yere yakın hava katmanına çarparak akar.

Bu çarpma binlerce veya onbinlerce feetlik geriye doğru bir hava sapmasına neden olur.Sapan hava tekrar troposfer ve stratosfer sınırındaki başka bir hava katmanına çarpar ve sapmış havayı geriye ,yere doğru sektirir.Bu aşağı-yukarı hareketli döngüsel dalga ,dağlarda çoğu zaman görülen alt rüzgarları doğurur.


Dağlardaki dalga süzülmesi

Dağ dalgalarının yarattığı şiddetli yukarı çekişler bir kuşu veya uçağı çok yukarıya hatta 35,000 ft (11,000 m) gibi tepe irtifalara çekebilir.Termallerde olduğu gibi ,dağ dalgalarının varlığını tanımlamanın en iyi yolu bulut oluşumlarını incelemektir.Dağın tepesinden hava estiği zaman,havanın içindeki su buharı mercek veya mercimek biçiminde bulut oluşturacak şekilde yoğuşur.Ek merceksel bulutlar aynı zamanda aşağı akımlar yaratabilir. Bunların her dalga tepesi yüksek irtifadaki hava katmanlarını sıçratır. Termaller,kuşlar ve insanlar tarafından ,normalde ulaşamıyacakları yüksek irtifalara ulaşmak için çokca kullanılır.Termallari tanımlamak için geliştirdiğimiz en iyi yol ,kuşları gözlemlemek ve ne zaman dairesel -spiral şekilde uçmaya başladıklarını incelemektir.Başarılı bir şekilde bir termal bulmuş bir pilotun ,biraz sonra kendini çeşitli kuşlarla aynı yükselen akımı paylaştığını görmesi ,pek alışılmadık bir şey değildir.

Süzülerk uçuş,ileri uçuş için eğim rüzgarları ve termallerin nasıl verimli kullanılacağına ilişkin bir sürü kitap yazılmıştır.Bu alandaki en iyi yazarlardan biri Derek Piggott ‘dır ve Gliding: A Handbook on Soaring Flight.adlı eseri çok bilinir.Diğer bir kaynak da Federal Aviation Administration ‘ın Glider Flying Handbook udur.

Makale :
Çeviri :
Cemil Burak, Aralık 2008

 

ana sayfa | donanım | haberler | makaleler | uçuş güvenliği | uçuş merkezleri |deltakanat eğitimi | hakkımda | yasal bilgi