Anasayfa>>Makale>> Rüzgar ve Oluşumu

HAREKETLİ HAVANIN ETKİLERİ


Hareketli hava rüzgardır. Yönünü ve nereden geldiğini bilmesek de etkilerini görür ve hissederiz. Hava sporlarında rüzgar ve davranışları hava durumunun en önemli parçalarından biridir. Rüzgarın davranışları bazen kararsız dağınık bazense düzenli ve kararlıdır. Bir pilot olarak onunla nasıl çalışacağımızı veya ondan nasıl uzak duracağımızı öğrenmek durumundayız. Şimdi bu doğa olayını keşfedelim.

RÜZGAR ETKİLERİ

Basit bir anlatımla rüzgarın nedeni havadaki basınç farklılıklarıdır. Akışkan bir madde olan hava bu basınç farklılıklarını eşitlemek için yer değiştirir ve biz bu akışı rüzgar olarak hissederiz. Basınçtaki farklılıkların nedeni ise yeryüzünün dengesiz ısınmasıdır. Sonuç olarak rüzgarın nedeni güneştir. Rüzgar esmeye başlayınca Dünya' nın dönüşü rüzgarın yönünü değiştirir. Buna Coriolis Etkisi denir. Kuzey yarıkürede rüzgar kendi hareket yönüne göre sağa döndürülür. Bu etki ekvatorda sıfırdır.
Genel kural hava soğuk alanlardan sıcak alanlara akar. Bu basit kural 15 ila 30 km lik yerel ölçekte çok iyi işlemekle birlikte geniş ölçekte bu kural hala geçerlidir ancak bu sirkülasyon diğer faktörlerce daha karmaşık hale gelir.

Bu kuralın nedeni çok basittir. Güneşin yeryüzünün ısıtmasıyla sıcak hava yükselir ve genişler. Yükselen hava artık daha az yoğundur. Yakındaki soğuk ve yoğun hava bu yükselen havaya doğru hareket eder ve yer değiştirir.
Diğer önemli kural lokal rüzgarlar güneşin günlük dönüşümü ile hayat bulur. Günlük dönüşüm kuralı Yerel rüzgarlar güneşin günlük değişimlerini takip etmeye meyillidir ve gün içinde oluşur. Öğleden önce çok şiddeti en üst seviyede iken günbatıyla şideti değişir veya azalır.


YAMAÇ YUKARI VE YAMAÇ AŞAĞI RÜZGARLAR
Yamaçtan yükselen rüzgar uçuş ve uçuş kalitesi için çok önemlidir. Deltakanat pilotlarının öğrenmesi gereken en önemli şey yamaçtaki rüzgarın gün içindeki değişimleridir. Bu değişimler tam veya kısmen rüzgar yönünü ve şiddetini belirler.Bununla beraber yerel fiziki etkiler bu akışın şiddetini arttırır veya azaltır. Eğer hakim ve baskın bir rüzgar yoksa bu yerel faktörler tarafından oluşan rüzgar ve davranışları çok önemlidir.
Yamaca yakın hava güneşin ısıtmasıyla yoğunluğu azalır, vadideki soğuk hava bu sıcak havanın yerine geçer. Sıcak hava yukarı yükselirken soğuk havanın vadiye inmesi, yamaçlara doğru bir rüzgara neden olur. Bu esinti yamaç yukarı rüzgar, terminolojide ise anabatik rüzgar olarak adlandırılır.
Yamaç yukarı rüzgarlar güneşin günlük sıcaklığıyla artarken, güneşin batmasıyla ölürler. Yeryüzünün soğuması ise bu etkiyi tersine çevirir. Yamaç yakınındaki hava soğur ve normal bir havaya oranla yoğunluğu artarak vadinin içine akmaya başlar. Yamaç aşağı, terminolojide katabatik rüzgar olarak adlandırılan Bu ters akıntı akşam başlar, gecenin ilerleyen saatleriyle güneşin doğuşuna kadar sürer. Bu rüzgarlar yüksek dağlarda çok şiddetli olabilir. Yamaç aşağı rüzgarlar öğleden sonra 2 ve 3 gibi en yüksek şiddete ulaşır. Maksimum şiddeti yamacın veya dağın büyüklüğüne ve ısınmanın miktarına bağlı olarak değişir. Bu tip rüzgarlar akşam saatlerinde başlar ve genellikle soğuktur.
Bu koşullar pilotlar için son ve tehlikeli saatlerdir. Akşamın ilerleyen saatlerinde son bir uçuş yapmak isteyebilirsiniz. Eğer yamaç aşağı veya kuyruk rüzgarı varsa aceleci ve istekli davranıp uçmayın, kanadı katlayıp bir sonraki günü bekleyin. Bu tip uçuşlar ileri seviye uçuş becerisi gerektirir.

 
Yamaç yukarı (Anabatic) Rüzgar
 
Yamaç Aşağı (Katabatic) Rüzgar

VVONDER WİNDS / MUCİZE RÜZGARLAR
Bu özel durum yamaç aşağı ve yamaç yukarı rüzgarlarının kombinasyonu ile oluşur. Gün içinde vadi güneş tarafından ısıtılır ve vadi sıcak hava ile dolar. Yamaç aşağı rüzgarlar bu sıcak havanın altından kayarak şekil 5.2'deki gibi iyi bir kaldırma sağlar. Çökmenin min. Olduğu bu rüzgarlara sihirli hava da diyebiliriz.

DENİZ MELTEMİ
Diğer hava sirkülasyonlarından biri olan deniz meltemi kıyılarda oluşur. Bu oluşumun nedeni de diğer rüzgar oluşumlarında olduğu gibi bölgeler arasındaki ısınma miktarının farklılık göstermesidir. Şöyle ki gün boyunca kara güneş ışınlarıyla ısınarak hava yoğunluğu azalır. Buna karşın deniz yüzeyi güneş ışınlarını geçirdiğinden karadaki kadar hızlı ısınamaz ve deniz yüzeyi soğuk ve yoğun kalır.Bunun sonucunda denizden karaya doğru bir hava akımı oluşur ki buna deniz meltemi adı verilir. Deniz, okyanus veya göl kenarında yaşayan kişiler denizden karaya doğru esen bu günlük ve serinletici hava akımını çoğu kez hisseder.
Geceleri ise bu etki tersine çalışır. Gece denizden çok daha hızlı biçimde soğuyan karadan hala ılık ve daha az yoğun deniz yüzeyine doğru bir hava akımı oluşur ki bu da kara meltemidir
Deniz meltemi deniz veya okyanus kıyılarından 10 mil içeriye kadar ulaşır. Şiddeti öğleden sonra en yüksek noktaya ulaşır özellikle deniz ve çöl sınırlarındaki esintisi çok şiddetlidir. Deniz meltemi genellikle hafif ve yumuşak bir hava akımı olmakla beraber temel yelken eğitimleri için oldukça idealdir. Bu özelliği ile çoğu deltakanat eğitim okullarının kıyılara yakın olmasının nedeni budur.

Şekil : Deniz Meltemi ve Kara Meltemi

Yerel Rüzgarları özetlersek

  • Genel rüzgarların davranışlarını değiştirir.
  • Soğuk alanlardan sıcak alanlara doğru eserler
  • Nedeni güneşin ısıtma etkisidir
  • Max. Isınma ve max. Soğumalarda şiddeti zirveye ulaşır.
  • Yüksek dağlar ve çöl koşulları dışında, tamamen hafif eserler
  • Rüzgarın şiddeti, yönü ve darbesini etkileyen faktör tamamen günlük ısınmadır.

Rüzgarın Şiddeti
Rüzgarın tüm etkilerini yüzümüz ve vücudumuzda hissederiz. Rüzgar patladığı zaman daha hızlı haraket ettiğini ve gücünün arttığını biliriz. Gerçekte rüzgarın gücü , hızının karesiyle oratılıdır. Alışkın olduğumuz 8 km hızındaki bir deniz melteminin hızı 16 km'ye çıkarsa bu rüzgarın gücü 4 kat artacaktır. 24 km hızındaki bir rüzgar ise 9 kat daha güçlü bir etki yaratacaktır. Rüzgar şiddetinin uçuş güvenliği için önemi gayet açıktır. Alışılmıştan daha enerjik bir rüzgar kanat üzerinde çok büyük etkiler yaratabilir.
Aşağıdaki tablo rüzgarın hızı ve etkileri konusunda size yol gösterir.Aşağıdaki tabloyla doğada rüzgarın etkilerini gözlemleyerek zamanla rüzgarın şiddetini hassas bir şekilde tahmin etmeyi öğreneceksiniz.

RÜZGAR TABLOSU

Rüzgar Hızı

Çevredeki Etkileri

Sakin Hava

Duman düz bir şekilde yükselir, bitkilerde hareket yoktur.

0-3 mph / 0-5 km/h

Duman düz bir şekilde yükselir, yapraklar hışırdamaya başlar

3-5 mph / 5-8 km/h

Duman eğik bir şekilde yükselir, çalı çırpı hareket eder

5-10 mph / 8-16 km/h

Duman yaklaşık 45' eğilir, bazı dallar ve çimenler ve teldeki çamaşırlar hareket etmeye başlar,

10-18 mph / 16-29 km/h

Duman yaklaşık 60' eğilir, tüm dallar hareket etmeye başlar, çimenler ve teldeki çamaşırlar dalgalanır,

18-25 mph / 29-40 km/h

Duman yataydır, büyük dallar dalgalanır, toz ve kum dönmeye başlar

25-35 mph / 40-56 km/h

Büyük dallar ve ağaç gövdeleri sallanır, teldeki elbiseler çarpar, toz ve kar kolayca darbe yapar

35 mph ve üstü / 56 km/h

Büyük ağaçlar ve arabalar sallanır, yürüme zorlaşır.

 
   
Dijital Anemometre

Rüzgarın Hızı ve Yönü

Rüzgar için iki önemli büyüklük hızı ve yönüdür. Rüzgar yönünü öğrenmek için "windsock" veya "rüzgar fırıldağı" kullanılır. Rüzgar hızı ise anemometre ile ölçülür.

 

   

TÜRKİYEDE ESEN RÜZGARLAR


1 . KARAYEL : Kuzeybatı yönünden esen rüzgarlara verilen addır. Geçici siklonların ülkemize sokulduğu kış mevsimlerinde görülür. Siklonların soğuk cephesinin geçişini izler. Genellikle sıcakların düşmesine ve kar yağışına neden olur .

2 . KEŞİŞLEME : İstanbul yöresinde güney doğudan esen, halk dilinde ve denizcilerin verdiği addır . Uludağın eski adı olan keşiş dağının yönüne göre adlandırılmıştır . Gündoğusu ve kıble arasında 135 dereceden esmektedir .

3 . KIBLE : Güneyden Esen Ilık Hava Getiren Rüzgardır .

4 . LODOS : Güneybatıdan esen rüzgarlara verilen addır . Gezici siklonların ülkemize daha çok sokulduğu kış mevsiminde çok görülür bu siklonların sıcak cephesinin geçişini izler . Sıcakların yükselmesine neden olur .



5 . POYRAZ : Ülkemizde özellikle kış mevsiminde daha sık görülür . Bu mevsimde ülkemiz üzerine rusya ve sibirya üzerinden kutupsal havayı getirir . Sıcaklığın belirgin olarak düşmesine sebep olur . Yaz mevsiminde aşırı yüksek basınç alanından basra üzerindeki alçak basınç alanına doğru ilerleyen deniz üstü hava kütlelerinin ege ve türkiye üzerinde sapmaya uğrayarak kuzey doğudan esen poyraza dönüşür . Bu mevsimde serinletici etkisi vardır .

6 . YILDIZ : Kuzeyden Esen Soğuk Hava Taşıyan Rüzgar Çeşididir .

7 . GÜN DOĞUSU – GÜN BATISI : Doğudan Ve Batıdan Esen Rüzgar Çeşitidir

Beaufort Rüzgar Skalası

Bir diğer detaylı tablo ise Beaufort Rüzgar Skalasıdır. Rüzgarın hızı, gücü ve etkilerini gösteren bu skala 1805 yılında İngiliz amiral Sir. Francis Beaufort tarafından oluşturulmuştur. Skaladaki rüzgar hızı aşağıdaki formüle dayanır. v : rüzgar hızı, B : Beaufort Katsayısını ifade eder.
v = 0.836 B 3/2 m/s

Beaufort Katsayısı Rüzgar Hızı Açıklama Dalga Yüksekliği Denizin Durumu Karanın Durumu Durum
Fotoğrafı
km/h mph kts m ft
0
<1
<1
<1
Sakin
0
0
Düz
Duman hiç kıvrılmadan yukarı yükselir
1
1-5
1-3
1-2
Çok Hafif Esinti
0.1
0.33
Denizde dalgacıklar, köpük yoktur
Rüzgar Hareketi toz ve dumanda görülür.
2
6-11
3-7
3-6
Hafif Esinti
0.2
0.66
Hafif dalga, tepelerde kırılma yoktur
Rüzgar yüzde hissedilir, yapraklar sallanır
3
12-19
8-12
7-10
Yumuşak rüzgar
0.6
2
Yaygın küçük dalgalar, dağınık köpürmeler görülebilir
Bayraklar dalgalanır, ağaçların ince dalları sürekli hareket halindedir
4
20-28
13-17
11-15
Orta Şiddetli Rüzgar
1
3.3
Küçük dalgalar, her tarafta köpükler görülebilir
Kağıtlar uçuşur, ağaç dalları sallanır
5
29-38
18-24
16-20
Şiddetli rüzgar
2
6.6
Orta büyüklükte dalgalar, (1.2 m )pek çok köpüklü dalga vardır
Orta Büyüklükte dallar hareket eder. Küçük ağaçlar sallanmaya başlar.
6
39-49
25-30
21-26
Çok şiddetli rüzgar
3
9.9
Büyük dalgalar oluşmaya başlar, tepeler köpüklüdür ve köpükler etrafa saçılır
Kalın dallar sallanır, rüzgar ıslaık çalar . Şemsiye kullanımı zordur.
7
50-61
31-38
27-33
Boraya yakın rüzgar
4
13.1
Deniz iyica kabarır ve beyaz köpükler rüzgar yönü boyunca uçuşur
Bütün ağaçlar sallanır .Rüzgara karşı yürümek zordur. Gökdelenlerin özellikle üst katlarında sallanma hissedilebilir.
8
62-74
39-46
34-40
Fırtına / Bora
5.5
18
Orta yükseklikte dalgalar, dalga tepeleri kırılmaya başlar
Dallar kırılmaya başlar,Yollardaki arabalar yön değiştirebilir.
9
75-88
47-54
41-47
Şiddetli Fırtına
7
23
Yüksek dalgalar, rüzgar yönü boyunca yoğun dalga köpükleri görülür, dalga tepeleri kıvrılmaya başlar, köpük zerrecikleri görüşü kısıtlar
Kalın dallar kırılır, hasar oluşmaya başlar
10
89-102
55-63
48-55
Kasırga
9
29.5
Kıvrılmış tepeleriyle çok yüksek dalgalar oluşmuştur, deniz yüzeyi tamamen beyaza bürünmüştür, neredeyse takla atan deniz korkunç bir hal almıştır, görüş zordur.
Ağaçlar köklerinden sökülür, Zayıf çatılar yerinden fırlar.
11
103-117
64-72
56-63
Şiddetli kasırga
11.5
37.7
Olağanüstü yüksek dalgalar, deniz tamamen rüzgar yönünde haraket eden köpüklerle kaplanmıştır, görüş kötüdür.
Büyük ölçüde çatı ve bitkiler zarar görür, Çatılarda . Asfalt bükülür
12
?118
?73
?64
Hurricane
?14
?46

Dev dalgalar oluşmuştur. Deniz yüzeyi bembeyaz köpük zerrecikleri görülür. Görüş neredeyse sıfırdır.

Geniş ölçüde kaydadeğer hasarlar oluşur. pencerelerde kırılma görülür
Bazı evlerde ve kulübelerde yapısal hasarlar oluşur.

 

 

Derleme Barış Yalçınkaya, 18 Aralık2008
   
Kaynaklar 1. Dennis Pagen , Training Manuel
  2. BBC Weather Center
  3. Local and Regional Wind Systems". Fundamentals of Physical Geography, 2nd Edition
  4. Wikipedia
   
   
Etiketler :Atmosfer, Rüzgar, Rüzgar Oluşumu, Yelken, Deniz Meltemi,Upslope winds, downslope winds, yelken bandı, Yelkenkanat, Deltakanat, Termal Uçuş

 

 

ana sayfa | donanım | haberler | makaleler | uçuş güvenliği | uçuş merkezleri |deltakanat eğitimi | hakkımda | yasal bilgi